گرنگ
دکتۆر لوقمان ڕادپەی
جەنگی دژ بە ئێران لە ٣٩یەمین ڕۆژیدا ڕاوەستا. بەڵام ئاگربەستێکی دووهەفتەیی و درێژکردنەوەی لە کۆتایی هەفتەی ڕابردوودا، هێشتا هیچنیشانەیەکی ڕێککەوتنی ئاشتی لێ نەکەوتووەتەوە و لە ئێستاشدا هیچدانوستانێکی نوێ دیاری نەکراوە. بە وتەی دۆناڵد ترەمپ، ئێران دەستی لەهەوڵەکانی بۆ بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی هەڵنەگرتووە، و هەنگاوەکەیویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ گەمارۆدانی گەرووی هورمز، کارێکیوەهایە کە مەترسیی هەڵگیرسانەوەی ململانێکان دروست دەکات، لە کاتێکداپێکهاتەی حوکمڕانیی ئێران بە ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە.
چاکسازیخوازانی ئێران و ململانێ لەگەڵ ئەمریکا
هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و ئۆپەراسیۆنە وردەکان، سەرکردایەتیسیاسی و سەربازیی ڕژێمی ئێرانیان کردووەتە ئامانج. زۆرێک لەکەسایەتییە باڵاکان کوژراون—کە دەوڵەت بە "پلەی شەهیدبوون" ناویاندەبات—لە کاتێکدا هەندێکی دیکە ئەو نازناوەیان پێ نەدراوە. ئەوەی جێیسەرنجە، زۆربەی ئەو کەسانەی لەناو براون سەر بە باڵی توندڕەون. لەبەرامبەردا، چاکسازیخوازە ناسراوەکان—چ ئەوانەی لە پۆستدان یان نا—بە سەلامەتی ماونەتەوە. کەسایەتییەکانی وەک مەسعوود پزیشکیان(سەرۆک کۆماری ئێستا)، حەسەن ڕوحانی، محەمەد خاتەمی، مستەفاتاجزادە و محەمەد ڕەزا عارف هێشتا لە ژیاندا ماون.
هاوکات، دۆناڵد ترەمپ لە کاتی تاوتوێکردنی داهاتووی پاش کۆماریئیسلامی، ئاماژەی بە "کەسێک لە ناوخۆ" و "ڕێزدارترین کەس و ڕێبەر" لەناو ئێراندا کردووە. ئەمە دەریدەخات کە ئیدارەی ترەمپ جێگرەوەناوخۆییەکانی پێ باشترە لە گۆڕانکارییەک کە لە دەرەوە بسەپێنرێت—کاراکتەرانێک کە بتوانن لە ناوخۆی سیستمەکەوە دەربکەون بۆسەقامگیرکردنی وڵاتەکە، بەبێ ئەوەی پێویست بە دەستوەردانی بەرفراوانیئەمریکا بکات.
ئەمەش پرسیارێکی گرنگ دەورووژێنێت: ئایا "چاکسازیخوازان" لەنێوئەو بژاردانەدان؟
بۆ تێگەیشتن لە سنوورەکانی ئەم تێڕوانینە، پێویستە سەرەتا سروشتیچاکسازیخوازی لە ناو کۆماری ئیسلامیدا تاقی بکرێتەوە. چاکسازیخوازانبە ڕێبەرایەتی محەمەد خاتەمی، لە ساڵی ١٩٩٧دا لەسەر بنەمای"میانڕەوی" کۆمەڵایەتی و کرانەوەی سیاسیی سنووردار هاتنە پێشەوە. بۆزۆر کەس، لەوانەش چاودێرانی ڕۆژئاوایی، ئەمە ئاماژەیەک بوو بۆ ئەگەریگۆڕانکاریی پلەبەندی لە ناوخۆوە. بەڵام ئەو چاوەڕوانییە زۆر زوو لەگەڵڕاستی دەسەڵاتی ئێراندا بەریەککەوت.
دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە کۆماری ئیسلامیدا لە دەستی "ڕێبەری باڵا"دایە و لە ڕێگەی دامەزراوە هەڵنەبژێردراوەکانی وەک دەزگا ئەمنییەکان و ناوەندەکانی چاودێری پیاوانی ئایینییەوە جێبەجێ دەکرێت. حکومەتەچاکسازیخوازەکان، لەوانەش هی خاتەمی و دواتر حەسەن ڕوحانی، لە ناو ئەم سنوورانەدا کاریان دەکرد؛ نەدەتوانرا کۆنترۆڵی سوپا بکەن، نەستراتیژی ناوچەیی دابڕێژن و نە سیاسەتی دەرەوەش ئاڕاستە بکەن. تەنانەت کارنامە ناوخۆییەکانیشیان بەردەوام ڕێگرییان لێ دەکرا یانپووچەڵ دەکرانەوە. خودی خاتەمی دانی بەم سنوورداربوونەدا نا و لەشوێنێکدا خۆی وەک "تدارکاتچی" (کارگوزار یان دابینکاریپێداویستییەکان) ناوبرد.
چاکسازیخوازان هەرگیز جێگرەوەی سیستمەکە نەبوون، بەڵکو بەشێکبوون لەو سیستمە. سەردەمی ئەوان هاوکات بووە لەگەڵ کرانەوەیکۆمەڵایەتی ڕێژەیی و پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ ڕۆژئاوا، بەڵام ئەمگۆڕانکارییانە هەمیشە گەڕانەوەیان بۆ دواوە هەبووە. لەسەر پرسەبنەڕەتییەکان، لە بیرۆکەی "ویلایەتی فەقیهـ"ەوە بگرە تا دوژمنایەتیستراتیژی بەرامبەر ڕۆژئاوا، جیاوازی نێوان چاکسازیخوازان و توندڕەوەکان زیاتر لە شێوازی دەربڕیندایە نەک لە ناوەرۆکدا. چاکسازیخوازی نەک وەک ڕێگەیەک بۆ گۆڕانکاری، بەڵکو وەک میکانیزمێکبووە بۆ خۆگونجاندنی ڕژێم—ڕێگەیەک بۆ نیشاندانی نەرمی لە بەرامبەرگوشارە دەرەکییەکان بێ ئەوەی دەستکاری بنەماکانی بکرێت.
وەهمی ستراتیژیی سەرهەڵدانی چاکسازیخوازان
بۆ داڕێژەرانی سیاسەتی ئەمریکا، ئەم جیاوازییە نابێت تەنها لایەنێکیئەکادیمی بێت؛ بەڵکو بابەتێکی ستراتیژییە. ئەمریکا ئارەزوویدووبارەکردنەوەی ئەنجامەکانی عێراقی پاش سەدام یان ئەفغانستانی پاشداگیرکاری نییە. کەچی، گۆڕینەوەی چاکسازیخوازان بە جێگرەوەیەکیباوەڕپێکراو، جۆرێکی دیکە لە شکست دەهێنێتە ئاراوە: پاراستنی هەمانپێکهاتە لەژێر وێنەیەکی نەرمتردا.
بۆ واشنتۆن، سەرنجڕاکێشیی چاکسازیخوازان تێگەیشتەنییە. ئەوانبژاردەیەکی ئاسانتر دەردەکەون—کەسایەتییانێکن کە بە زمانی میانڕەویدەدوێن لە کاتێکدا لە ناو هەمان پێکهاتە ناسراوەکاندا بەردەوامن. بۆ ئەوسیاسییانەی کە لە پشێوی دەترسن، ئەمە وەک "ناوەندێکی پراگماتیک" دەردەکەوێت لە نێوان ڕووخانی تەواوەتی و بەردەوامیی ڕووبەڕووبوونەوەدا. ئەگەر مامەڵە لەگەڵ چاکسازیخوازاندا بکرێت وەک چارەسەرێک بۆ بۆشاییدەسەڵات، ئەنجامەکەی گۆڕینی ڕژێم نابێت—بەڵکو گۆڕانکارییەکیڕووکەشی دەبێت. ئەمەش بەواتای هێشتنەوەی پێکهاتە بنەڕەتییەکە بەسەلامەتی.
ئەمە ڕێک ئەو مەترسییەیە کە دۆناڵد ترەمپ خۆی ئاماژەی پێ کردووەکاتێک هۆشداری دا کە ڕەنگە ڕێبەری داهاتووی ئێران "بە ئەندازەی ئەوەیپێشوو خراپ بێت." ئەگەر هەڵبژاردنی کەسەکان لە ناو هەمان چوارچێوەیئایدۆلۆژی و دامەزراوەیی بێت، ئەو ئەنجامە مسۆگەرە. ئیدارەی ئێستایترەمپ چەندین جار ڕەخنەی لە دەستوەردانە درێژخایەنەکانی پێشوویئەمریکا لە عێراق و ئەفغانستان گرتووە. لە ناو ئەم چوارچێوەیەدا، "بژاردەناوخۆییەکان" کە پشت بە چاکسازیخوازان دەبەستن، ڕەنگە وەکجێگرەوەیەکی کەم-تێچوو و بێ-مەترسی دەربکەون.
بەڵام، گۆڕینی توندڕەوەکان بە چاکسازیخوازان نابێتە گۆڕانکارییەکیواتادار. ئێران لەگەڵ قەیرانی سەرکردایەتیدا ڕووبەڕووە چونکە چارەنووسیموجتەبا خامنەیی بە نادیاری ماوەتەوە، و واشنتۆنیش دڵنیا نییە کێدەتوانێت لایەنی دانوستانکار بێت. ئێرانییەکانیش ئەم ناڕوونییە وەکتاکتیکێک بۆ کڕینی کات بەکاردەهێنن—بۆ ئەوەی لەم بنبەستەدا بمێننەوەبەو هیوایەی تەمەنی سیاسی دۆناڵد ترەمپ کۆتایی بێت. هەژماری ئەوانئەوەیە کە دانوستان لەگەڵ ئیدارەیەکی دیموکرات لە داهاتوودا، دەکرێتمەرجی باشتر و هاوشێوەی ڕێککەوتنی (JCPOA)ی ساڵی ٢٠١٥ی لێبکەوێتەوە.
ویلایەتە یەکگرتووەکان نابێت "میانڕەوی تاکتیکی" و "گۆڕانکاریپێکهاتەیی" تێکەڵ بکات. ئەوەی لە مەترسیدایە تەنها ئەوە نییە کێ حوکمی ئێران دەکات، بەڵکو ئەوەیە ئایا ئەو تەلارە دەسەڵاتەی کە ناسنامەیحوکمڕانییەکەی پێناسە دەکات بە دەستلێنەدراوی دەمێنێتەوە یان نا. مەیەنەچاو کە دەرفەتێکی دەگمەن بۆ گۆڕانکارییەکی سیستەمیی ڕاستەقینەلەدەست بچێت.
دکتۆر لوقمان ڕادپەی
US Politics and Policy (USAPP) قوتابخانەی لەندەن بۆ زانستەسیاسییەکان و ئابووری (LSE)
01-05-2026
