کورد چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەمریکادا بکات لە بەرانبەر ئێراندا؟

دکتۆر لوقمان ڕادپەی

کۆڕی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

لە کاتێکدا شەڕی دژ بە کۆماری ئیسلامی ئێران دەچێتە دووەم هەفتەیەوە، ئەگەری کردنەوەی بەرەیەکی نوێ لەلایەن کوردەوە بووەتە باسێکی گەرمی ناوەندەکان، ئەمەش دوای ئەو ڕاپۆرتانەی کە دەڵێن "سی ئای ئەی (CIA) کار دەکات بۆ پڕچەککردنی هێزە کوردییەکان بە ئامانجی هەڵگیرساندنی ڕاپەڕینێکی جەماوەری لە ئێران." جارێکی تر، ویلایەتە یەکگرتووەکان پێویستی بە کوردە بۆ ئەوەی کارەکەی بۆ تەواو بکات. بەڵام کوردەکان هێشتا دوودڵن، و مافی خۆشیانە کە وریابن؛ مێژوو هۆکاری زۆری پێداون بۆ گومانکردن.

ئەزموونی کورد لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان بە خولی بەردەوامی "هاوکاری و پشتگوێخستن" ناسراوە. نوێترین نموونە تەنها دوو مانگ لەمەوبەر ڕوویدا، کاتێک هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) ناچار بوون لەو ناوچانە بکشێنەوە کە لە دەستی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) ڕزگاریان کردبوون و ناچار کران بچنە ناو سوپای سووریاوە، کە گرووپی تیرۆریستی لەخۆ دەگرێت. هەرچەندە دەسەڵاتدارانی کورد هێشتا ناوچە کوردییەکان بەڕێوە دەبەن، بەڵام دیمەشق دان بە هیچ جۆرە ئۆتۆنۆمییەکی خاکەکەدا نانێت.

ئەزموونی کورد لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل بۆ ساڵانی حەفتاکان دەگەڕێتەوە، کاتێک ئەمریکا پشتی لە بزووتنەوەی کورد بە ڕێبەرایەتی مستەفا بارزانی کرد لە دژی ڕژێمی عێراق. ئەو کشانەوەیە ڕێگەی بۆ ڕێککەوتننامەی جەزائیری ساڵی ۱۹۷٥ خۆش کرد. دواتر سەدام حسێن ڕێککەوتنەکەی هەڵوەشاندەوە، کە ئەمەش بووە هۆی هەڵگیرسانی شەڕی ئێران و عێراق لە ساڵی ۱۹۸۰دا. شای ئێران، محەمەد ڕەزا پەهلەویش، ڕۆڵی هەبوو لەو خیانەتەدا. ساڵانێکی زۆر دواتر، ویلایەتە یەکگرتووەکان هەندێک لایەنی کوردی —لەوانەش پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)— وەک ڕێکخراوی تیرۆریستی ناساند، ئەوەش ساڵانێکی زۆر دوای دامەزراندنیان. کوردەکان ئەم بڕیارەیان لەبیر نەکردووە، سەرەڕای ئەوەی شانبەشانی سەربازانی ئەمریکی دژی توندڕەوان و تیرۆریستان جەنگاون.

نەبوونی قەوارەی دەوڵەتی بۆ کورد، نابێت ببێتە پاساو بۆ پشتگوێخستنیان. کورد یەکێک بووە لە جێگەی متمانەترین هاوپەیمانەکانی ڕۆژئاوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. هەروەها ئەوان تاقە نەتەوەن لە ناوچەکەدا کە دوژمنایەتی ئیسرائیل ناکەن. سیاسەتی نێودەوڵەتی چیتر تەنها لە دەوری دەوڵەتەکان ناخولێتەوە؛ ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان دەتوانن شوێنەوار لەسەر ئەنجامە سیاسییەکان دابنێن. لە ئێراندا، لایەنە کوردییەکان هێشتا دوودڵن لە هاوکاری لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان، تەنانەت لە کاتێکدا کە لەژێر گوشارێکی زۆردان بۆ هەڵبژاردنی لایەنێک. کەواتە، پێویستە کورد چی بکات؟

یەکەم، مێژووی پەیوەندییەکانی ئەمریکا و کورد نیشانی دەدات کە دڵنیاییەکانی واشنتۆن هیچ قورساییەکیان نییە. تەنانەت ئەو بەڵێنانەی لەلایەن سەرۆکێکەوە دەدرێن هیچ ئاسایشێک دابین ناکەن، چونکە ئیدارەکان دەگۆڕدرێن. لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە لایەنە کوردییەکان داوای ڕێککەوتنێکی نووسراوی ڕوون بکەن، کە لەلایەن حکومەتی ئەمریکا و ئەو ڕێکخراوە کوردییانەوە واژۆ بکرێت کە بڕیارە بەشداری لە هەر ئۆپەراسیۆنێکدا بکەن دژی ڕژێمی ئێران، تاوەکو تێچووی هەر خیانەتێکی ئەمریکا لە داهاتوودا بەرز بکەنەوە.

دووەم، هەر ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی سەرکەوتووی کورد دژی ڕژێمی ئێران پێویستی بە دروستکردنی ناوچەی دژەفڕین هەیە بەسەر ناوچە کوردییەکاندا —هاوشێوەی ئەو ناوچە دژەفڕینەی کە هاوپەیمانان لە سەرووی هێڵی ۳٦ لە عێراق دوای شەڕی کەنداوی ساڵی ۱۹۹۱سەپاندیان، کە یارمەتیدەر بوو بۆ ڕەخساندنی هەلومەرجی دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان. ڕژێمی ئێران بۆ مانەوەی خۆی دەجەنگێت و ڕەنگە پەنا بۆ توندوتیژیی بێوێنە ببات دژی کورد. کەمێک دوای دەسەڵاتگرتنە دەست لە تاران، ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی جیهادی دژی ئەو کوردانە ڕاگەیاند کە داوای ئۆتۆنۆمییان دەکرد. فەرمانەکەی بووە هۆی کوژرانی هەزاران کورد لە ڕێگەی لەسێدارەدانی خێرا و بۆردومانکردنی شارە کوردییەکانەوە. حکومەتەکانی تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا زۆرجار توندوتیژییان دژی کورد لە ڕێگەی پاساوی ئیسلامی یان ئایدۆلۆژییەوە ڕەوا کردووە.

سێیەم، پێویستە ئەزموونی کورد لە سووریا ببێتە ڕێبەر بۆ ستراتیژی کورد لە ئێران. هێزە کوردییەکان زۆر ناوچەی غەیرە کوردییان لە دەستی داعش و توندڕەوەکان ڕزگار کرد، کەچی ئەو دەستکەوتانە نەبوونە گرەنتی سیاسی. کەواتە، پێویستە کورد خۆی بەدوور بگرێت لە بەڵێندان بۆ ڕزگارکردنی شارە ئازەری، عەرەب یان فارسەکان لە ئێران. بەرپرسیارێتی ڕزگارکردنی ناوچە غەیرە کوردییەکان دەبێت بکەوێتە ئەستۆی ئەو دانیشتووانەی لێی دەژین. ئەم جۆرە وریاییە دەتوانێت مەترسی خیانەتی سیاسی لە داهاتوودا کەم بکاتەوە.